काठमाडौं — बालेन्द्र शाह (बालेन) नेपालका ती विरल सार्वजनिक व्यक्तित्वमध्ये एक हुन्, जसले राजनीतिमा प्रवेश नगरी पनि राजनीतिको स्वरूप नै हल्लाइदिए। उनले २०२२ को स्थानीय चुनावमा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा काठमाडौं महानगरको मेयर बनेपछि, उनको कार्यशैली, भाषाशैली र दृष्टिकोणले परम्परागत सत्ता–संस्कृतिलाई चुनौती दियो। यही चुनौतीपूर्ण स्वभावका कारण उनलाई कतिपयले “लुसिफर” पात्रसँग तुलना गर्न थालेका छन्। तर प्रश्न उठ्छ — के यो तुलना उचित हो ?

लुसिफर : बिद्रोहको प्रतीक

ईसाई पौराणिक सन्दर्भमा लुसिफर स्वर्गका सबैभन्दा शक्तिशाली देवदूतमध्ये एक थिए, जसले ईश्वरको आदेशको विरोध गरे। आफ्नो ‘स्वतन्त्र अस्तित्व’ र ‘निजी निर्णयशक्ति’को पक्षमा उभिँदा उनलाई स्वर्गबाट पतन गर्नुपर्‍यो, र पछि “शैतान” का रूपमा चिनिन थाले। तर आधुनिक साहित्य र संस्कृतिमा लुसिफर केवल ‘खराब’ पात्र होइनन् — उनी स्थापित सत्ता र अन्यायपूर्ण नियमको विरुद्ध आवाज उठाउने बिद्रोहीको प्रतीक पनि बनेका छन्। यही बिद्रोही चरित्रले बालेन्द्र शाहलाई यस मिथकीय पात्रसँग जोड्ने आधार बनाएको छ।

समर्थकहरू दृष्टिमा बालेन्द्र शाहले “भ्रष्ट देवता” (अर्थात् पुरानो राजनीति) सँग टक्कर लिएका एक आधुनिक लुसिफर हुन्।

बालेन्द्र शाहको बिद्रोह : सत्ता र प्रणाली विरुद्धको चुनौती

बालेन्द्र शाहले चुनाव जितेपछि तत्कालीन प्रशासनिक चलन, राजनीतिक हस्तक्षेप र ब्युरोक्रेटिक ढिलासुस्तीविरुद्ध कठोर कदमहरू लिए। उनले सडकपेटी अतिक्रमणविरुद्ध अभियान चलाए, जसले लामो समयदेखि जरा गाडेको “न चल्ने, न चलाउने” संस्कृतिलाई झट्का दियो। कलाकार र गायकको पृष्ठभूमिबाट आएका बालेनले नियमको व्याख्या गर्ने आफ्नै शैली ल्याए — कडाइ, व्यङ्ग्य र निडरता मिश्रित। सामाजिक सञ्जालमा उनका वक्तव्यहरू कुनै समय देवदूतको जस्तो न्यायप्रिय, त कुनै समय ‘लुसिफर’को जस्तो आगो झर्ने बिद्रोही लाग्ने गर्छन्। उनी स्वयंले पनि बारम्बार “सिस्टम विरुद्धको बिद्रोह” लाई आफ्नो मुख्य एजेन्डा भनेका छन्। यही कारण उनले लुसिफर जस्तो प्रतीकात्मक चरित्रसँग तादात्म्यता पाएका हुन् — जुन सत्ता वा धर्मको होइन, न्याय र स्वतन्त्रताको खोजीमा उत्रिएको बिद्रोह हो।

जनताको दृष्टिमा ‘लुसिफर’को अर्थ

बालेन्द्र शाहका समर्थकहरूका लागि यो तुलना ‘नायकत्व’को हो । उनीहरूका दृष्टिमा बालेनले “भ्रष्ट देवता” (अर्थात् पुरानो राजनीति) सँग टक्कर लिएका एक आधुनिक लुसिफर हुन्। उनले शहरमा अनुशासन, पारदर्शिता र कार्यसंस्कृति ल्याउने प्रयास गरे — जसलाई सिस्टमविरोधी तर जनमुखी क्रान्ति ठानिन्छ।

तर उनका आलोचकहरू भन्छन् —

बालेन्द्रको शैली कहिलेकाहीँ एकल निर्णय, अहंकार र संवादहीनता मा परिणत हुन्छ। जसरी लुसिफरले आफ्नो सत्यलाई मात्र सत्य ठाने, बालेन्द्रले पनि कहिलेकाहीँ आलोचना सहन नसक्ने प्रवृत्ति देखाउँछन्। त्यसैले उनीहरूका लागि “लुसिफर” शब्द बिद्रोही होइन, अराजकतावादी अर्थमा प्रयोग हुन्छ । यसरी हेर्दा बालेन्द्र शाहको छवि एक आधुनिक बिद्रोही चरित्रको रूपमा विकसित भएको देखिन्छ, जसले काठमाडौंको प्रशासनिक संरचना मात्र होइन, जनताको सोच पनि हल्लाइदिएको छ।

निष्कर्ष : लुसिफर होइन, लुसिफरको रूपक

बालेन्द्र शाहलाई “लुसिफर” भन्नु कुनै धार्मिक तुलना होइन; यो सत्ता-विरोधी प्रतीकात्मक रूपक हो। उनी न पूर्ण नायक हुन्, न खलनायक — बरु एक प्रश्न हुन्, जसले शहर र राजनीतिलाई सोच्न बाध्य पार्छ। लुसिफर जस्तै उनले पनि “नियमभन्दा न्याय” र “सत्ता भन्दा स्वतन्त्रता” लाई प्राथमिकता दिएका छन्। त्यसैले यो तुलना मिठो विरोधाभास जस्तो लागे पनि, यसको सार एउटा हो — सिस्टममा सुधार खोज्ने साहसिक बिद्रोह। यो लेख बालेन्द्र शाह र लुसिफरबीचको तुलना धार्मिक वा दार्शनिक होइन; यो केवल प्रतीकात्मक र विश्लेषणात्मक व्याख्या हो, जसले सामाजिक दृष्टिकोण र जनभावनाको परिप्रेक्ष्यबाट यी दुई चरित्रबीचको समानता र भिन्नता प्रस्ट पार्छ।