काठमाडौं । काठमाडौंका अव्यवस्थित बस्ती व्यवस्थापनका क्रममा अनधिकृत संरचना हटाउँदा भत्किएका मन्दिर तथा गुम्बा प्राचीन महत्त्वका नभएको पुरातत्व विभागले स्पष्ट पारेको छ ।

बल्खु क्षेत्रस्थित सुकुम्वासी बस्तीमा अनधिकृत संरचना हटाउने क्रममा भत्काइएका मन्दिरका संरचना नयाँ तथा निजी स्वामित्वका भएकाले संरक्षण गर्न आवश्यक नदेखिएको विभागका महानिर्देशक सौभाग्य प्रधानांगले बताए । 

विभागले १०० वर्षभन्दा पुराना ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वका संरचनामात्र संरक्षणमा गर्दै आएको जानकारी दिँदै उनले भने, “दशदेखि १५ वर्षअघि निर्माण भएका नयाँ वा निजी संरचनालाई विभागले संरक्षण गर्दैन । त्यो हाम्रो दायित्वभित्र पर्दैन।”

महानिर्देशक प्रधानांगले बल्खु क्षेत्रमा गरिएको स्थलगत अवलोकनका क्रममा भत्काइएका संरचनामा प्राचीनताको कुनै आधार नभेटिएको बताए । त्यहाँ दुईवटा मूर्ति र एउटा आकारविहीन शिला भेटिएको थियो । “सिमेन्टले ढलान गरिएको नयाँ संरचना थियो, पुरानो कुनै संरचनात्मक विशेषता देखिएन,” उनले भने, “ती मूर्ति करिब १०–१५ वर्ष पुराना हुनुपर्छ, पुरातात्त्विक महत्त्वका वस्तु भेटिएनन् । स्थानीय व्यक्तिले नै ती मूर्तिको स्वामित्व दाबी गरेपछि विभागले त्यसलाई आफ्नो संरक्षणमा लिएन ।”

केही समययता बस्ती विस्तारसँगै सामाजिक एकता वा पहिचानका लागि नयाँ मन्दिर तथा धार्मिक संरचना निर्माण गर्ने चलन बढेको बताए । “विशेषगरी सुकुम्वासी बस्तीमा बनेका यस्ता संरचना धेरैजसो नयाँ छन्,” उनले भने, “कहिलेकाहीँ जमिनमा स्वामित्व दाबी मजबुत बनाउन पनि यस्ता संरचना बनाउने प्रवृत्ति देखिन्छ ।”

वाग्मती किनारका प्राचीन मन्दिरहरूको उदाहरण दिँदै उनले ती संरचना व्यवस्थित रूपमा निर्माण गरिएका, गुठी राखिएका र ऐतिहासिक अभिलेखसहित समाजसँग जोडिएका  बताए । “हामीले अनधिकृत बस्ती हटाउने क्रममा पनि प्राचीन महत्त्वका संरचना छन् वा छैनन् भनेर ध्यान दिँदै आएका छौँ,” उनले भने, “बल्खुको उक्त संरचना भने विभागले संरक्षण गर्नुपर्ने श्रेणीमा पर्दैन ।”

विभागका अनुसार, प्राचीन स्मारकका लागि संरचनामा ऐतिहासिकता, अभिलेख, निरन्तरता र निर्माण सामग्रीसमेत महत्त्वपूर्ण हुन्छ । “पुराना इट्टा, माटो, काठ वा ढुंगाका, गुठी व्यवस्था भएका, दाताको नाम र अभिलेख रहेका संरचनालाई मात्रै प्राचीन स्मारक मानिन्छ ।