मञ्जली शाक्य बज्राचार्य

नेपालको राजनीतिक खेतमा फसल सुरक्षित गर्नका लागि वर्षौंदेखि बुख्याँचा राख्ने चलन छ। खेतको अन्नबालीको सुरक्षा गर्न बुख्याँचा बनाएर राख्ने गरिन्छ। जब समय र घामपानीले मक्किन्छ। पुरानो हुन्छ। अब पत्याउँदैनन्, तर्सिदैन जस्तो लागेपछि मालिक आफैंले नयाँ बुख्याँचा बनाएर राख्छ। र, पुरानो मिल्काउँछ। २०४७ देखि २०८२ सम्म धेरै बुख्याँचा बनाए। र, पुरानालाई मिल्काए। सबैलाई चेतना भया।'

यो सरल देखिने रूपकले नेपाली राजनीतिको गहिरो सत्यलाई उजागर गर्छ । पुराना नेतृत्वहरूको क्षय, जनताको बदलिँदो विश्वास र समयको अटल चक्र। यो रूपकलाई अहिलेको राजनीतिक परिदृश्य र चुनावी परिणामसँग जोडेर हेर्दा, यो स्पष्ट हुन्छ कि नेपाली जनताले अब पुराना 'बुख्याँचा'हरूलाई विश्वास गर्न छोडिसकेका छन्, र नयाँ विकल्पहरूको खोजीमा छन्।

२०४७ सालमा नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको उदयसँगै राजनीतिक खेतमा पहिलो बुख्याँचा राखियो। त्यतिबेला, पुराना राजतन्त्रका अवशेषहरूलाई हटाएर नयाँ नेतृत्वहरू – नेपाली कांग्रेस, एमाले र अन्य दलहरूका नेताहरू – ले जनताको आकांक्षा बोकेर खडा भए। उनीहरूले विकास, लोकतन्त्र र समृद्धिको नाममा जनतालाई 'तर्साउने' र 'पत्याउने' काम गरे। तर समय बित्दै जाँदा, घामपानीको प्रभावले यी बुख्याँचा मक्किन थाले। भ्रष्टाचार, सत्ताको दुरुपयोग, बारम्बारका सरकार परिवर्तन र जनताको आधारभूत आवश्यकताहरूको उपेक्षाले उनीहरूको प्रभाव क्षीण हुँदै गयो। जनताले अब यी पुराना आकृतिहरूबाट डराउन वा विश्वास गर्न छोडे। यसैले, खेतका मालिकहरू अर्थात् जनताले नयाँ बुख्याँचा बनाउने प्रक्रिया थालिहाले। यो प्रक्रिया २०४७ देखि २०८२ सम्म निरन्तर चलिरह्यो, जसमा धेरै पुराना नेतृत्वहरू 'मिल्काइए' र नयाँहरूले स्थान लिए।

उनीहरूले मतदानमार्फत् 'मालिक'को भूमिका निर्वाह गर्दै पुरानालाई हटाउने र नयाँलाई स्थापित गर्ने काम गरिरहेका छन्। तर प्रश्न यो छ, 'के नयाँ बुख्याँचाहरू पनि समयसँगै मक्किनेछ?' यो निर्भर गर्दछ, नेतृत्वहरूको इमानदारी र जनताको निरन्तर सजगतामा।

अहिलेको राजनीतिक परिदृश्यलाई हेर्दा यो रूपक अझ प्रासंगिक लाग्छ। २०७९ को स्थानीय निर्वाचन र २०८० को आम निर्वाचनमा देखिएका परिणामहरूले यसलाई प्रमाणित गर्छन्। पुराना दलहरू – नेपाली कांग्रेस, एमाले र माओवादी केन्द्र – का नेताहरूले दशकौंदेखि सत्ता र शक्तिको खेलमा बुख्याँचाको भूमिका निर्वाह गरेका थिए। उनीहरूले विकासका नारा, जातीय संघीयता र आर्थिक समृद्धिका वाचाहरू दिएर जनतालाई 'सुरक्षित' राख्ने प्रयास गरे। तर, महँगाइ, बेरोजगारी, स्वास्थ्य र शिक्षाको दुरावस्था जस्ता मुद्दाहरूमा उनीहरूको असफलताले जनताको विश्वास हराउँदै गयो। चुनावी परिणामहरूले यो देखाउँछन्, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (आरएसपी) जस्ता नयाँ शक्तिहरूको उदयले पुराना दलहरूलाई ठूलो धक्का दियो। काठमाडौं, ललितपुर जस्ता शहरी क्षेत्रहरूमा युवा र शिक्षित मतदाताहरूले पुराना 'बुख्याँचा'हरूलाई अस्वीकार गर्दै नयाँ विकल्प चुने। उदाहरणका लागि, २०८० को निर्वाचनमा आरएसपीले अप्रत्याशित रूपमा २० सिट जितेर तेस्रो ठूलो दल बन्नुले जनताको 'चेतना'को स्तरलाई उजागर गर्छ। यो चेतनाले पुराना नेतृत्वहरूलाई 'मिल्काउने' काम गर्‍यो – जसरी बुख्याँचा पुरानो भएपछि फालिन्छ।

चुनावी परिणामहरूमा देखिएको मतको बाढीले साना दलहरूको उदय र गठबन्धनको अस्थिरताले यो बताउँछ कि जनता अब 'तर्सिदैनन्' पुराना नाराहरूबाट।

२०४७ को जनआन्दोलनपछि आएका नेताहरू सुरुमा आशाका किरण थिए, तर उनीहरू पनि समयसँगै मक्किए। २०६२र६३ को दोस्रो जनआन्दोलनले राजतन्त्रलाई 'मिल्काएर' गणतन्त्र ल्यायो, तर नयाँ गणतान्त्रिक बुख्याँचा पनि पुरानै भए। अब २०८२ सम्म आइपुग्दा, जनताले महसुस गरेका छन् कि सत्ता मात्र होइन, प्रणाली नै परिवर्तनको आवश्यकता छ। चुनावी परिणामहरूमा देखिएको मतको बाढीले साना दलहरूको उदय र गठबन्धनको अस्थिरताले यो बताउँछ कि जनता अब 'तर्सिदैनन्' पुराना नाराहरूबाट। उनीहरूले डिजिटल युगको प्रभावमा, सोसल मिडियामा छलफल गर्दै, नयाँ नेतृत्वहरू खोजिरहेका छन् जो पारदर्शी, जवाफदेही र युवा ऊर्जाले भरिएका हुन्। 

ललितपुर जस्ता महानगरहरूमा नै उपमेयर शाक्य जस्ता नेतृत्वहरूले यो महसुस गरेका छन्, कि स्थानीय स्तरमा पनि पुराना संरचनाहरूले काम गर्न छोडेका छन्। तर यो रूपकले सकारात्मक सन्देश पनि दिन्छस् परिवर्तन अटल छ। जब पुराना बुख्याँचा मिल्काइन्छन्, खेतमा नयाँ फसल उमार्न सजिलो हुन्छ। अहिलेको राजनीतिमा यो चेतनाले जनतालाई सशक्त बनाएको छ। उनीहरूले मतदानमार्फत् 'मालिक'को भूमिका निर्वाह गर्दै पुरानालाई हटाउने र नयाँलाई स्थापित गर्ने काम गरिरहेका छन्। तर प्रश्न यो छ, 'के नयाँ बुख्याँचाहरू पनि समयसँगै मक्किनेछ?' यो निर्भर गर्दछ, नेतृत्वहरूको इमानदारी र जनताको निरन्तर सजगतामा।

अन्तमा, समयले सबैलाई मक्काउँछ, तर चेतनाले परिवर्तन ल्याउँछ। २०४७ देखि २०८२ सम्मका अनगिन्ती परिवर्तनहरूले प्रमाणित गरेका छन् कि जनता अब जागृत छन्। सबैलाई चेतना भया । यो नारा मात्र होइन, नेपाली लोकतन्त्रको नयाँ अध्यायको सुरुवात हो।